Ocena brak

AFRYKA

Autor /Chester Dodano /17.05.2012

Trzeci pod względem wielkości kontynent Ziemi (30,3 min km2), położony na półkuli wsch. po obu stronach równika.

 

I. Religie pozachrześcijańskie — A. Religie rodzime: 1. Religie ludów pierwotnych, 2. Religie ludów pasterskich, 3. Religie ludów rolniczych obszarów stepowych, 4. Religie ludów rolniczych obszarów leśnych; B. Religie napływowe: 1. Judaizm, 2. Islam, 3. Hinduizm, sikhizm, dżinizm, 4. Buddyzm, konfucjanizm, parsyzm. II. Kościół katolicki — A. Starożytność: 1. Chrystianizacja, 2. Egipt, 3. Afryka Pn.-Zach., 4. Pod panowaniem Arabów; B. Misje w Afryce: l.Wiek XIII-XVIII, 2. Wiek XIX-XX; C. W wolnej Afryce: 1. De-kolonizacja, 2. Obecna sytuacja Kościoła, 3. Udział Polaków, 4. Statystyka. III. Kościoły wschodnie — A. Kościół koptyjski i etiopski ; B. Kościół grecko-prawosławny; C. Diaspora. IV. Wspólnoty chrześcijańskie — A. Kościół anglikański; B. Kościół baptystów; C. Kościoły luterańskie; D. Kościół metodystów; E. Kościół reformowany; F. Mniejsze wspólnoty: 1. Wspólnoty napływowe — Adwentyści, Armia Zbawienia, Zielonoświątkowcy, Świadkowie Jehowy, 2. Wspólnoty rodzime; G. Unifikacja Kościołów. V. Sztuka wczesnochrześcijańska — A. W Afryce Pn.-Zach., B. W Egipcie. C. W Nubii.

 

Dane ogólne — Nazwa A. od 146 prz. Chr. oznaczała prowincję rzym., zorganizowaną wokół Kartaginy (pn.-wsch. Tunezja); od końca III w. państw, diecezja A. obejmowała prowincje na dzisiejszym obszarze pn. Algierii, Tunezji i pn.-zach. Libii; w XV w. nazwą A. obejmowano stopniowo cały kontynent, w miarę odkrywania jego wybrzeży przez Portugalczyków.

Badania R.A. Darta i R. Brooma, prowadzone od 1924, wykazały, że przed 1-2 min lat żyły w A. pd istoty z podrodziny australopithecinae, posiadające wiele ludzkich cech biologicznych. Stanowi to główny argument za tezą, iż nie Azja, lecz A. była prakolebką ludzkości.

Kości człowieka wyprostowanego (homo erectus, dawniej pithecanthropus erectus, małpolud, praczłowiek) i człowieka neandertalskiego (homo neanderthalensis) oraz kulturę paleolitu starszego znajduje się na obszarze całej A. Odmiana czarna człowieka rozumnego (homo sapiens), pochodzącego najprawdopodobniej z Azji, zajęła pierwotnie całą A., docierając aż do Hiszpanii. Dopiero pod koniec ostatniego zlodowacenia półkuli pn., gdy stepy A. stawały się pustynią Sahary, czarni wycofywali się na pd. od niej;

wówczas do A. Pn. napływali ludzie odmiany białej (od VII tysiąclecia prz. Chr.).
Najstarszą warstwę stanowią mieszkańcy A. Pd. o bardzo niskim wzroście i brunatno-śniadej skórze; cechami fiz. nawiązują do eur. paleolitu mł. (rasa Grimaldi) i do odmiany żółtej ; mówią językami rodziny khoin.

Buszmeni na pustyni Kalahari, Kindiga i Sandawe w Krainie Wielkich Jezior oraz Pigmeje w dżunglach Konga prowadzą tryb życia zbieracko-łowiecki ; Hotentoci ze stepów A. Pd.-Zach. ulegli wpływom pasterskich Kuszytów. Znaczenie tych ludów jako reliktu odległej przeszłości jest niewspółmierne do ich dzisiejszej liczebności (poniżej 100 000 osób).

Ludność A. na pd. od Sahary należy do różnych typów odmiany czarnej. Mówi językami ligi negryckiej, połowa zaś językami samej rodziny bantu. Podstawowym zajęciem jest uprawa roli: matriarchalne kopieniactwo w dorzeczach Zambezi i Konga oraz na wybrzeżu Atlantyku aż po ujście Senegalu; intensywniejsze rolnictwo wielkich zbiorowych rodzin na terenach pozostałych. Ludność „czarnej A." liczy ok. 200 min.

A. Pn. zamieszkuje odmiana biała, głównie przedstawiciele typu orientalnego ; językowo należą do rodziny chamito-semic-kiej; zajmowali się pasterstwem. Kuszyci zajęli obszary po Nil i Jezioro Wiktorii, ludy libijsko-berberyjskie A. Pn.-Zach., Egipcjanie dolinę Nilu (VII-V tysiąclecia prz. Chr.). Właściwi Semici napłynęli w I tysiącleciu prz. Chr. na zach. wybrzeża M. Śródziemnego (Fenicjanie) i do pn. Abisynii; najazd Arabów (VII w.) i wpływ ich kultury doprowadził do zaniku dawniejszych języków. Ludność A. Pn. przekracza 100 min.

W czasach nowoż. napływali do A. Europejczycy, osiedlając się zwłaszcza na pd. i pn., gdzie panuje klimat bardziej umiarkowany; do kolonii ang. w A. Wsch. w XIX w. napływali też Azjaci. Wyspę Madagaskar zasiedlili w większości Indonezyjczycy (od 2-3 tysięcy lat).

Historia polit. A. rozpoczęła się nad Nilem; państwo—»Egiptu istniało od ok. 3200 do 30 prz. Chr. W IX w. prz. Chr. powstała kolonia fénická-Kartagina, władająca pn.-zach. wybrzeżem A. do 146 prz. Chr. Państwo Rzymu przeprowadziło podbój A. Pn. w II-I w. prz. Chr. ; na tym obszarze bujnie rozwinęło się chrześcijaństwo ;

władza cesarzy bizant. na terenie A. została obalona w VII w. przez Arabów. Podboje-Arabów w VII-VIII w. i ekspansja islamu sięgnęły dalej ku pd. niż władza Rzymu. W VI1I-IX w. jednolite państwo kalifów Bagdadu rozpadło się na szereg faktycznie niezależnych państw (np. kalifat Fatymidów 909, od 969 ze stolicą w Kairze). Państwa te podbili w XVI w. Turcy (z wyjątkiem najdalszego Maroka).

Ośrodek Etiopii przesuwał się w ciągu wieków ku pd. : w VIII w. prz. Chr. pod wpływem Egiptu powstało państwo Kusz; od IV w. przeważa żyd. i chrzęść. Aksum; od XIII w. centrum państwa stanowi obszar języka amharskiego, zaś od końca XIX w. kuszyckich plemion Galla. Istniejące od ok. III w. nad górnym Nigrem państwo Ghana zostało spustoszone przez Arabów w XI w., ludność zaś zmuszona do przyjęcia islamu.

W XIII w. wyrosło państwo Mali, nast. Songhaj — zniszczony 1591 przez Marokańczyków. Przewagę uzyskują wówczas plemiona Hausa, zaś w XVIII w. — Fulbe. Dalej na pd. istniały od XIII w. większe twory polit, na terenie Konga i Rodezji; o kulturze ostatniego, zw. Monomotapa, świadczą ruiny stolicy Zimbabwe.

W XV w. Portugalczycy optynęli A., zakładając faktorie na wybrzeżu zach.; głównym przedmiotem eksportu z A. byli niewolnicy, wywożeni do Ameryki. W XVII w. handel ten przejęli Holendrzy i Anglicy, w mniejszym stopniu Francuzi.

Wraz z kupcami i zdobywcami szli misjonarze kat. i protestanccy. W XIX i na pocz. XX w. państwa eur. przeprowadziły podbój A. : Francja opanowała A. Zach. ; Wielka Brytania — ziemie od Egiptu po Przylądek Dobrej Nadziei; BelgiaKongo; nadto pewne terytoria zajęły Niemcy i Włochy; Portugalia zaś i Hiszpania utrzymały dawniejsze posiadłości. Jedynie Etiopia obroniła niepodległość; formalnie otrzymała ją też 1847 Liberia, założona przez amer, reemigrantów. Po I wojnie świat, utraciły kolonie Niemcy, zaś po II — Włochy.

Po II wojnie świat, kolejne państwa A. uzyskiwały niepodległość. Obecnie większe obszary zależne znajdują się na pd. od równika. W całej natomiast A. zasadniczy problem stanowi likwidacja skutków kolonializmu i form zależności neokolonial-nej.
Ludność A. wynosiła 1966 ok. 324 min; chrześcijan było ok. 68 min (21%), w tym katolików - ok. 29 min (9%), prawosławnych — ok. 17 min, protestantów — ok. 22 min; wyznawców religii pozachrześc. — ok. 256 min, w tym wyznawców religii rodzimych — ok. 157 min.

 

Milewski II 1, 100-176; II 2, mapy 23-29; DdM I 60-125; H. Alimen, Préhistoire dei'A., P 1955; R. Cornevin, Histoire del'A., P 1956; Czekanowski Cz 261-292; Z. Szybelbejn-Sokolewicz, Wstęp do etnografii A., Wwa 1968; J. Szaflarski, Poznanie Czarnego Lądu, Wwa 1968; WCH 1968 (passim).

 

I. RELIGIE POZACHRZEŚCIJAŃSKIE - podzielić można na rdzennie afryk., będące elementem składowym afryk. kultury oraz napływowe.

A. RELIGIE RODZIME — A. jest ojczyzną wielu religii pierwotnych i tubylczych; powstało ich tu w stosunku do innych kontynentów najwięcej. Wg przybliżonych danych wyznaje je ok. 55% ludności czarnej A. Podział tych religii opiera się na całkowitym lub częściowym pokrewieństwie genetycznym kultur, uwzględniając zarazem różnice rasowe i językowe. Głównie w oparciu o struktury socjalno-gospodarcze wyróżnia się następujące rodzime religie afryk.:

1° religie pierwotnych ludów zbierackich i łowieckich,

2° religie ludów pasterskich,

3° religie ludów rolniczych z obszarów stepowych i 4° religie ludów rolniczych z obszarów leśnych.

1. Religie ludów pierwotnych — zbierackich i łowieckich reprezentowane są przez szczepy pigmejskie jak Bambuti (ok. 35 000) nad rzeką Ituri z podszczepami Aka, Efe i Basua-Ba-kongo, przez pigmoidów, jak Batwa nad Kiwu, Baćwa w wielkim łuku rzeki Kongo i Babinga nad jeziorem Ubangi (100000) oraz przez względnie czystych rasowo pigmidów, jak Bojaeli (Bagielli) w Kamerunie i Bakwe w Gabonie.

Do tej kategorii ludów rodzimych należą także Buszmeni zamieszkujący pustynię Kalahari, szczepy Kindiga i Ndoro w A. Wsch. oraz San-dawe, najstarsza obecnie (choć nie pierwotna) ludność A. Pd. Wierzenia rel. Bambuti i Batwa opierają się na wierze w jednego boga, Istotę Najwyższą, która jest stwórcą wszystkich rzeczy, władcą zwierząt, lasu, burzy, przemawia w piorunach i błyskawicach, mieszka gdzieś w niebie, dokąd przyjmuje dusze zmarłych.

Jest także prawodawcą i stróżem moralności, który w życiu pozagrobowym nagradza dobrych, a karze złych. Istota Najwyższa wyobrażana jest mniej lub więcej antropomorficznie, jako dobra, choć czasem gniewająca się; wierni zwracają się do niej z prośbą w różnych potrzebach (w chorobach, przed polowaniem), składają jej ofiary z pierwocin owoców, miodu, części upolowanej zwierzyny i in. pokarmów.

Z wielką czcią rel. przyjmowane jest ukazanie się tęczy, którą uważają za rąbek szaty Istoty Najwyższej. Oprócz tego istnieje jeszcze bóstwo lasu, zwierzyny i łowów, które należy do warstwy kulturowej łowców totemicznych lub przedtotemicznych, a którego istnienie sięga okresu paleolitu młodszego. Bóstwo zwierzyny często łączy się z bóstwem naczelnym, Istotą Najwyższą, chociaż w życiu codziennym cześć oddaje się praktycznie tylko bóstwu lasu jako dawcy zwierzyny.

Zależnie od tego, czy dostarcza, czy odmawia ono środków do życia, uważane jest za dobre lub złe; przekroczenie jego nakazów wymaga ofiary przebłagalnej. Kult przodków i zmarłych oraz animistyczne wierzenia są słabo rozwinięte, natomiast znajomość środków czarodziejskich przejętych od Murzynów zarówno u Pigmejów, jak u Batwa jest dość znaczna. Totemizm u Batwa został prawdopodobnie przejęty od Nkun-do, a u Pigmejów od Murzynów, jednak zwierzę totemowe nie jest u nich przedmiotem kultu. Słabo rozwinięta jest także wiara w duchy przyrody.

Zasadniczą formą małżeństwa jest monogamia, a podstawową jednostką społ. — rodzina; istnieje równouprawnienie kobiety z mężczyzną, podział pracy oraz egzo-gamia klanowa. Inicjacja młodzieży męskiej polega na wtajemniczeniu w obowiązki rodzinne i klanowe. W religii Pigmejów coraz bardziej widoczny staje się wpływ religii, a zwłaszcza magii sąsiednich szczepów murzyńskich.

W religii Buszmenów (Sandawe i in.), niedostatecznie zbadanej, dominuje kult istot personifikowanych, np. kult Gaunaba, który — ani wyraźnie zły, ani dobry — występuje albo jako duch zmarłego, albo jest nazwą zbiorową wszystkich duchów zmarłych ; nosi cechy prarodzica. Wyraźny jest także kult Księżyca. Natomiast brak kultu przodków lub jakichkolwiek form czci oddawanej duchom i zmarłym, a także wierzeń animistycznych.

Wyobrażenie Istoty Najwyższej występuje najwyraźniej u Buszmenów pn. W mitologii pd. Buszmenów wielką rolę wróżebną odgrywała szarańcza. Charakterystyczne jest nadzwyczaj silne poczucie łączności człowieka ze zwierzęciem i wiara w czary. Ścisłe związki z religią wykazuje sztuka buszmeńska, obejmująca rytownictwo i malowidła skalne.

Kindiga oddają cześć bóstwu, które utożsamiają ze Słońcem, modlą się o pomyślność na polowaniu, o zachowanie przed nieszczęściami i chorobami oraz składają ofiary z pierwocin. Ofiary składają również Pramatce. Księżyc i inne gwiazdy nie są czczone, zaś dorywczo składane ofiary przodkom i pojawiające się niekiedy wierzenia animistyczne i manistyczne odgrywają w ich życiu rel. tylko podrzędną rolę.

2. Religie ludów pasterskich — Do tego kręgu kulturowego należą ludy pasterskie A. Wsch., jak: Somali, Galla, Masai, Hima, Ful, Amhari, Biszarin. W ciągu dawniejszych wędrówek kultura pasterska dotarła również do A. Pd., gdzie wywarła silny wpływ na szczepy Zulusów, Kafrów, Beczuanów, Here-rów i Hotentotów. Ponadto do ludów pasterskich należą: Din-ka, Nuer, Sziluk, Bahima, Batusi, Bari, Suk, Turkana, Tongo-wie i wiele innych.

Głównym ich zajęciem jest hodowla bydła (bydło rogate, owce) lub rolnictwo, albo jedno i drugie, toteż w praktyce rel. bydło hodowlane uchodzi za sakralne i zabija się je tylko w ostatecznej potrzebie oraz w ofierze przodkom. Istnieje dość rozwinięty kult przodków i bohaterów szczepu, popierany przez teokratycznych królów i naczelników, uważanych za wcielenie bóstwa (praprzodka), którzy pełnią funkcje kapłańskie.

Religię cechuje wyraźny rys antyanimistyczny. Wiara w Istotę Najwyższą, zasadniczo związana z niebem i zjawiskami atmosferycznymi (deszczem, burzą, chmurami), jest powsz., jednakże dominuje kult praprzodków-bogów, których zadaniem jest sprowadzać i kontrolować deszcze, toteż szeroko rozpowszechniona jest magia deszczowa, a „wywoływacze" opadów, ze względu na częste i długotrwałe susze, są szczególnie szanowani.

Istocie Najwyższej, którą uważają za stwórcę wszystkich rzeczy, przede wszystkim za dawcę deszczu, składają ofiary i przedkładają prośby; w podobny sposób czczą duchy przodków. Zulusi i Tongowie wierzą w przemianę przodków w węże, zaś praprzodka swojego uważają za „wywoływacza" ludzi; kult Unkulunkulu usunął na dalszy plan kult „Władcy w niebie", boga nieba i burz.

3. Religie ludów rolniczych obszarów stepowych — Do tego kręgu kulturowego należą szczepy: Czaga, Kikuju, Njam-wezi, Nuba, Zande, Njambo, Bungu, Wanga, Rama, Safwa, Konde, Sara, Sagara i in. szczepy bantuskie, zamieszkujące obszary Konga, Angoli, Rodezji Pn., Malawi, aż po wybrzeże Afryki Wsch. Zajmują się uprawą kukurydzy i różnych gatunków prosa; praca na roli jest zajęciem mężczyzn.

Życie rodzinne i rodowe wyznacza panujący tu matriarchat, widoczny także w czci i uznaniu kobiety w życiu państw., sztuce (plastyka), religii i mitach. Centrum religii stanowi kult przodków. Zamiast inicjacji występują obrzędy wtajemniczające w różne sekty czarodziejów-lekarzy i in. tajne związki. Najstarsze wyobrażenie boga naczelnego, Mulungu (Nguluwe), rozwinęło się z idei naczelnika przodków. Wszędzie istnieje totemizm.

Pa-triarchalny kult przodków, wyobrażenie o „wężu" przodków, od którego pochodzą, cześć oddawana drzewom i gajom, kult czaszek, grzebanie zmarłych na drzewach, mit o pochodzeniu drzew są znamiennymi rysami staronegryckiego światopoglądu i religii. Dość rozpowszechnione są praktyki mające na celu zapewnić płodność ziemi, zwierząt i ludzi oraz pietyzm wobec czaszek zmarłych i wierzenia w życie pozagrobowe w gajach, czeluściach i jeziorach. Dawniej oddawano także cześć Księżycowi (Czaga).

4. Religie ludów rolniczych obszarów leśnych — Do tego kręgu należą szczepy murzyńskie: Bandama, Bakoko, Bakongo, Aszanti, Bakuba, Joruba, Ibo, Guang, Ewe, Fang, Niamniam, zamieszkujące obszary A. Zach. i Środk. oraz dżunglę Kongo. Głównym ich zajęciem jest uprawa roślin okopowych (przez mężczyzn) oraz zbóż, zwłaszcza prosa. Organizacja rodowa jest patrilinearna totemiczna, ale niekiedy też matrilinearna. Intensywny kult przodków przytłumił wiarę w bóstwo nieba.

Każdy klan posiada swoje bóstwo (orisza), do którego się modli o potomstwo. Orisza tworzą ośrodek politeistycznej religii. W każdym nowo narodzonym odradza się zmarły członek rodu. Głównym orisza jest Obatala, bóg nieba, który z Oduduą, boginią ziemi, spłodził świat. Obok kapłanów klanowych są jeszcze kapłani szczepowi. Władzę nad nimi sprawuje teokra-tyczny naczelnik.

Związek mężczyzn, panowanie starszych (gerontokracja), kult przodków rodowych, idea odrodzenia, obchody i zebrania maskowe, w połączeniu z kultem zmarłych i czarami mającymi ożywić bóstwa, to ślady zach.afryk. religii staronegryckiej. Praktykowane są także pochody z czaszkami i „tańczącymi" figurami przodków, liczne tajne kulty Księżyca (So), goryla (Ngi) i ognia, powiązane z obrzędami odrodzeniowymi o silnym zabarwieniu seksualnym, sekcja zwłok zmarłych czarowników, wiara w odrodzenie się w zwierzęciu totemowym.

Mimo silnych wpływów, jakie na religie rodzime A. wywiera chrześcijaństwo, islam i sekularyzacja — w wielu jej częściach, zwłaszcza w głębi kontynentu, religie te utrzymują się nadal. Zachowawczy charakter większości Afrykańczyków i samych zjawisk rel. pozwala tylko na powolne zmiany.

Statystyki wyznawców religii tubylczych nie odpowiadają prawdzie, w wypadkach bowiem legitymowania się przed władzami państw., np. przy staraniu się o pracę, podają się oni za muzułmanów lub chrześcijan, gdyż ich religie uważane są za zacofane. Etyka wszystkich ludów afryk. jest ściśle związana z ich poczuciem i świadomością rodzinną i rodową.

 

C. Meinhof, Afrikanische Religionen, B 1912; tenże. Afrikanische Rechtsgebräuche, B 1914; H. Vedder, Die Bergdama I-II, H 1923; B. Gutmann, Das Dschaggaland und seine Christen, L 1925; C. Meinhof, Die Religionen der Afrikaner in ihrem Zusammenhang mit dem Wirtschaftsleben, Os 1926; W. Blohm, Dle Nyamwezi I-III, H 1931-33; B. Gutmann, Die Stammeslehren der Dschagga I-III, Mn 1932-38; V. Lebzelter, Eingeborenenkulturen in Südwest-und Südafrika, L 1934; H. Baumann, Schöpfung und Urzeit des Menschen im Mythus der afrikanischen Völker, B 1936; D. Westermann, So, der Gewittergott der Ewe, ZE 70 (1938) 152-159; A. Friedrich, Afrikanische Priestertümcr, St 1939; P. Tempels, La philosophie bantoue, P 1948; P. Schebesta, Die Bambuti--Pygmäen vom Ituri I-III, Bru 1950; Schmidt UdG I-XII (passim); J. Ittmann, Volkskundliche und religiöse Begriffe Im nördlichen Waldland von Kamerun, B 1953; G. Parrinder, African Traditional Religion, Lo 1954; Wörterbuch der Ewe--Sprache, B 1954; E. E. Evans-Pritchard, Nuer Religion, Ox 1956; J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi, Wr 1958; R. Cornevin, Histoire des peuples del'A. Noire, P 1960; J. Schapera, 77te Khoisan Peoples of South A., Lo 1960; West African Religion, Lo 19612; Colloque sur les religions (Abidjan 1961), P 1962; Les religions africaines traditionnelles (Colloques de Bouké), P 1962; E. Dammann, Die Religionen A., St 1963; B. Holas, Le séparatisme religieux en A. Noire, P 1965; Textes sacrés d'A. Noire, P 1965; A. Zajączkowski, Pierwotne religie Czarnej A., Wwa 1965; J. Rouch, La religion et ta magie Songhay, P 1966; F. Lufuluabo, Valeurs des religions africaines selon la Bible et selon Vatican II, Kinshasa 1967; G. Parrinder, African Mythology, Lo 1967; R. Ohiy, Religie A., ZDR 209-221 ; A. Werner, Myths and Legends of Bantu, Lo 1968; E. Andersson, La notion de Dieu chez quelques tribus Congo-camerounaises. JRA 2(1969) 96-112; P. Kanyamachumbi, Réflexion théologique sur la religion des ancêtres en A. Centrale, RCA 24 (1969) 421--455; S. Kauta, Religia przedchrześcijańska w Malawi, Znak 21 (1969) 541--548; MX. Martin, Tradycyjne religie A.Pd. a Stary Testament, Znak 21 (1969) 549-560; J.S. Mbiti, African Religions and Philosophy, Wa 1969; Secrétariats pro Non-christianis, A la rencontre des religions africaines, R 1969; J. Mbiti, Concepts of God in A., Lo 1970; F.M. Rodegem, La motivation du culte initiatique au Burundi, Anth 66 (1971) 863-930.

 

B. RELIGIE NAPŁYWOWE — pojawiły się na kontynencie afryk. już w czasach hist, wraz z sem., gr. i rzym. kolonizacją i kulturą, szczególnie na pd. wybrzeżu M. Śródziemnego. Jednakże wraz z upadkiem tych kultur zniknęły związane z nimi religie. Przyjęły się w A. na stałe dopiero „religie ksiąg", a mianowicie: judaizm, islam, hinduizm, sikhizm, dżinizm, buddyzm, konfucjanizm i parsyzm. Dzisiejsi ich wyznawcy są bądź rdzennymi Afrykańczykami, bądź przybyszami z innych części świata, głównie z Azji i Europy.

1. Judaizm — Już w VII w. prz. Chr. istniała na Elefantynie (wyspa na Nilu w Górnym Egipcie) kolonia żyd. z własną świątynią; jahwizm mieszkańców osady obciążony był jednak wieloma obcymi naleciałościami; Jahwe wprawdzie był tam czczony na pierwszym miejscu, ale czczono też inne bóstwa, można by więc tu mówić nie tyle o monoteizmie, ile raczej o henoteiz-mie. Kolonia żyd. istniała również od II w. prz. Chr. do I w. po Chr. w Leontopolis (Dolny Egipt).

Najbardziej prężna jednak była kolonia żyd. w Aleksandrii, w okresie hellenist. ośrodek przewyższający pod wieloma względami Jerozolimę; w II w. prz. Chr. dokonano tu przekładu ST na język gr. (-> Septuagin-ta). Także w innych krajach i miastach nad M. Śródziemnym oraz w Etiopii powstawały liczne gminy żyd., tworząc część diaspory, rozwijającej — podobnie jak judaizm palest. — bardzo ożywioną, choć często dającą powierzchowne jedynie rezultaty, działalność mis. (por. Mt 23,15).

Akcja mis. judaizmu ożywiła się ponownie w VI-X1I w., przysparzając gminom żyd. wielu prozelitów spośród Berberów i Etiopów. Potem Żydzi przeszli w głąb A., zakładając kolonie w oazach Sahary i w Sudanie. W czasach kolonializmu Żydzi pochodzenia eur. i amer, osiedlali się w A. Pd., szczególnie w dużych miastach przybrzeżnych. Obecnie w całej A. mieszka ok. 240 000 Żydów (1966).

Największe ich skupiska są w Republice A. Pd. (126 000), Maroku (70 000), Tunezji (23 000) i Etiopii (12 000). Wyznają oni monoteistyczny judaizm (większość) lub są praktycznie bezwyznaniowi. W Egipcie żyją też drobne grupki -karaimów. W pn.-wsch. Etiopii mieszka ok. 50 000 Falaszów (lud chamicki, wywodzący się z pd. Arabii przedmuzułmańskiej, mówiącej językiem kuszyckim), którzy w nieznanym nam czasie nawrócili się na judaizm, święcą szabat i Paschę, przyjmują tylko Pięcioksiąg, nie uznają natomiast świąt i tradycji powstałych po epoce wygnania (tzw. czarni —> Żydzi).

2. Islam — Rozprzestrzenił się w A. bądź w drodze podboju, bądź pokojowej penetracji (misje). Po zdobyciu 642 Egiptu przez Arabów ekspansja islamu szła w dwóch kierunkach: zachodnim (wybrzeżem M. Śródziemnego aż do Atlantyku) i południowym (z A. Wsch. w głąb kontynentu). W Egipcie i w całej A. Pn. religia Mahometa wyparła aktywne dotąd gminy chrzęść., umacniając trwale swoje wpływy. Powstały liczne państwa mu-zułm., nowa cywilizacja i kultura.

W XVII i XVIII w. ekspansja islamu osłabła i dopiero w okresie kolonializmu eur. nastąpiło ponowne jej ożywienie. Spośród religii napływowych A. islam zdobył najwięcej wyznawców. W 1966 było ich w A. ok. 97,9 min, z czego w Egipcie było 18,8 min, Nigerii — 14 min, Maroku — 9,5 min, Algierii — 9 min, Sudanie — 9 min, Etiopii — 5 min, Tunezji — 3,7 min, w Senegalu — 2 min.

Wyznają islam Arabowie, Berberowie, wielu Etiopów, trzecia część murzyńskiej ludności A. (tzw. czarny —> islam, zawierający wiele elementów rodzimych religii afryk.), Malajowie w A. Pd., Pakistańczycy i część Hindusów w A. Wsch. i Pd. Przeważająca część afryk. muzułmanów wyznaje islam sunnicki. Szyici występują najczęściej wśród Hindusów w A. Wsch. W A. Zach. żyją- ibadyci. Tam też powstały sekty o radykalnych programach społ. — muridici i hamallici.

Ożywioną działalność propagandową i mis. w A. Wsch. i Zach., Nigerii, Ghanie rozwija, kierowana przez pakistańską centralę, sekta —>ahmadija, naśladująca chrześcijańskie misje. Spośród 4 szkół (rytuałów) muzułm. w A. Pn. najbardziej rozpowszechniona jest szkoła malikicka, a w A. Wsch. i Pd. — szafiicka.

W Egipcie istnieją tajne związki braci muzułmańskich. W samym Kairze działa, zał. 970, słynny muzułm. uniwersytet teol. — al-Azhar, czołowa uczelnia arab., szkoląca również misjonarzy dla A. Islam prowadzi intensywną działalność mis., zwłaszcza poprzez zakony (np. bractwo Kadirija), dającą często lepsze rezultaty niż misja chrześcijańska. Mimo że — jako bezwzględnie monoteistyczny — stanowi przeciwieństwo przeważnie politeistycznych religii rodzimych A., nie uchodzi jednak w oczach Afrykańczyków za religię obcą.

3. Hinduizm, sikhizm i dżinizm — Wyznawcami tych religii pochodzenia ind. są wyłącznie Hindusi, którzy przybywali z Indii do A. Pd. i Wsch. w 2. poł. XIX w., by pracować na plantacjach trzciny cukrowej (w Natalu) i przy budowie linii kolejowej (w Kenii). Dziś przebywa w A. ponad 500 000 Hindusów, z czego w Republice Pd. Afryki — 230 000, w Kenii — 127 000, Tanzanii - 72 000, Ugandzie - 30 000.

Wyznawców hinduizmu jest ok. 312 000, sikhizmu — ok. 14 000 (Tanzania i Kenia), dżinizmu — ok. 7200 (Tanzania i Kenia). Pozostali Hindusi są w większości muzułmanami, nieliczni — chrześcijanami bądź buddystami. Zamknięci w swych wspólnotach rel. nie prowadzą misji, wywierają jednak wielki wpływ kulturalny na ludność afrykańską.

4. Buddyzm, konfucjanizm i parsyzm — Oprócz małej grupki Hindusów, buddyzm wyznaje niewielka część Chińczyków, Cejlończycy oraz grupa białych — razem kilkanaście tysięcy, głównie w Republice Pd. A. Zamieszkali tu Chińczycy wyznają również konfucjanizm. W Kenii, a także w Tanzanii żyje kilkuset przybyłych z Indii -> parsów.

Wielowiekowa historia i obecna sytuacja rel., polit, i kulturalna A. wskazuje, że właściwie tylko dwie spośród uniwersalnych religii napływowych kształtować będą w bliższej i dalszej przyszłości jej duchowe oblicze — islam i chrześcijaństwo.

 

R. Reusch, Der Islam in Ostafrika, L 1931; L. Massignon. Situation de l'islam, P 1939; J. Jousselin, La présence de l'islam, P 1940; J. S. Trimingham, Islam in the Sudan, Lo 1943; J. Sauvaget, Memento chronologique d'histoire musulmane, P 1950; A. Z. Aescoly, Recueil de textes faluchos, P 1952; D. Wes-termann, Geschichte A., Ko 1952; C. Cardane, L'islam et le terroir africain, P 1954; L. Frobenius, Kulturgeschichte A., Z 1954; J. Gunther, Inside A., Lo 1955 (A. od wewnątrz, Wwa 1958); Ricciotti Dlzr 575-625; K. Schubert, Die Religion des nachbiblischen Judentums, W 1955; E. Gliendorf, Hebraic--Jewish Elements in Abyssinian (Monophysite) Christianity, JSS 1 (1956) 216-256; A. Chouraqui, Histoire du judaïsme, P 1957; P. Rondot, L'islam et les musulmans d'aujourd'hui I-II, P 1958-61; H. Mukarovsky, A. Geschichte und Gegenwart, Eine Einführung, W 1961 ; J. S. Trimingham, A History of Islam in West A., Lo 1962; E. Òammann, Die Religionen A., St 1963; V. Monteil, L'islam noir, P 1964; J.S. Trimingham, Islam in East A., Ox 1964; BdM I-II (passim); AtHier 1968. 61; R. Ohly, Religie A., ZDR 208-240; G. Fohrer, Geschichte der israelitischen Religion, B 1969; N.Q. King, Christian and Muslim in A., Lo 1971.

 

II. KOŚCIÓŁ KATOLICKI - rozwijał się na terenie A. w dwu epokach: w starożytności, do inwazji islamu (VII w.), oraz w epoce nowoż., zapoczątkowany misjami prowadzonymi od XVI w.

A. STAROŻYTNOŚĆ

1. Chrystianizacja — w starożytności objęła północną A. począwszy od Egiptu na wsch. aż do Mauretanii nad Oceanem Atlantyckim. Przeszłość polit, i kulturalna tych terenów oraz ich ówczesny podział adm. zadecydowały w dużej mierze o przyjęciu się tu dwóch form chrześcijaństwa. Egipt, Libia, Cyrenąjka i Pentapolis należały w okresie rodzącego się chrześcijaństwa do prefektury Wschodu, a od czasów utworzenia przez Dioklecjana nowych jednostek administracji państw, (diecezje) do diecezji Wschodu.

Dopiero Konstantyn Wielki utworzył osobną diec. Egiptu. Zachód natomiast, w którego skład wchodziły: Trypolitania, A. Prokonsularna, Numidia i Mauretania, należał początkowo do prefektury Italii i A., a za czasów Dioklecjana również otrzymał własną diec.; tylko Mauretania Tingitana ze względu na bliskie sąsiedztwo geogr. została włączona do diec. Hiszpanii. Podczas gdy w prowincjach diec.

Egiptu przeważała kultura hellenist. z ośrodkiem w -> Aleksandrii, a chrześcijaństwo otrzymało charakter wsch., w prowincjach diecezji A. z ośrodkiem w —> Kartaginie kultura miała charakter rzym., a chrześcijaństwo reprezentowało typ zachodni. Nie bez znaczenia były tu ogromne różnice etn. między obiema diecezjami. Pod względem kośc. w diec. Egiptu uformował się patriarchat ze stolicą w Aleksandrii, w diecezji A. zaś — prymasostwo ze stolicą w Kartaginie.

2. Egipt (diec. państw.) — Początki chrześcijaństwa w Egipcie są bardzo wczesne; należy je odnieść do I w. W Aleksandrii żywa była tradycja apost., ale łączność z apostołami nie jest dostatecznie znana. Wiadomo, że jednym ze współpracowników św. Pawła był Apollon z Aleksandrii (Dz 18, 24). Fragment Mu-ratoriego z końca II w. wymienia list św. Pawła do Aleksandryjczyków, a Pseudoklementyny, pochodzące z pocz. IV w., informują o działalności w Aleksandrii św. Barnaby.

Istnieją opinie, że w Aleksandrii powstały List do Hebrajczyków i List Barnaby. Niektóre z rpsów Ewangelii św. Łukasza zawierają wzmianki świadczące, że była ona napisana w Aleksandrii. Tradycja, przekazana przez Euzebiusza z Cezarei, przypisuje początki chrześcijaństwa w Egipcie św. Markowi (EuzebHist II, 16, 1). Potwierdzają to przekazy Klemensa Aleks. (ok. 180), Aleksandra, bpa Aleksandrii (ok. 300) oraz załączony przez Euzebiusza katalog bpów tegoż miasta, w którym św. Marek wymieniony jest jako pierwszy bp Aleksandrii.

O wczesnym i bujnym rozwoju chrześcijaństwa w Egipcie świadczą powstałe tu w poł. II w. herezje gnostyckie, a także działająca już ok. 180 -> aleksandryjska szkoła egzegetyczna. Przezwyciężenie pogaństwa nastąpiło dopiero pod koniec IV w., odkąd chrześcijaństwo stało się religią państw. (381), przy czym szczególną rolę odegrał tu patriarcha Teofil (385-412).

W 391 zniszczono całkowicie Serapejon — świątynię Serapisa, i mieszczącą się w niej małą Bibliotekę Aleksandryjską. Z Egiptu chrześcijaństwo dotarło ok. 170 do Cyrenajki i Libii, a w 1. poł. II w. do Teb, w Górnym Egipcie. Stąd Atanazy Wielki wysłał 328 św. Frumencjusza do -» Nubii, - Etiopii i -> Erytrel.

Rozrost chrześcijaństwa powodował rozbudowę organizacji kościelnej. Na jej czoło wysunęła się Aleksandria, która już w III w. zajmowała pozycję nadrzędną w stosunku do pozostałych bpstw w Egipcie. Te prerogatywy jurysdykcyjne potwierdził Sobór Nic. (325), przyznając jej równocześnie drugie miejsce (po Rzymie) w hierarchii Kościoła powszechnego.

Już za rządów bpa Demetriusza (189-231) Egipt był podzielony na bpstwa, a na pocz. IV w. normalną organizację kośc. miała także Libia i Pentapolis, przy czym w samym Egipcie i Libii istniało ok. 100 bpstw. Organizacja metropol., dostosowana do państw, podziału adm., obejmowała w IV w. 10 prowincji kośc. (Egipt I i II, Augustamnika I i II, Leontopolis, Arsadis, Tebaida I i II, Libia I i II), do których ok. 820 doszła metropolia etiopska.

Obok rozwiniętej organizacji kośc. bardzo wcześnie zaczęła się w Egipcie działalność synodalna. Jeden z pierwszych synodów odbył się w Aleksandrii 231. W IV w. synodów o charakterze patriarchalnym odbyło się 11, w V w. — 5, w VI w. — 2 i w VII w. - 1.

Szybki rozwój Kościoła w tej części A. zahamowały częściowo prześladowania, częściowo herezje. Przyjmuje się, że w I i II w. chrześcijaństwo cieszyło się tu pokojem. Pierwsze relacje o prześladowaniach, podane przez Klemensa Aleks. (Stromata VI, 20) odnoszą się do czasów Septymiusza Sewera (193-211); dotknęły one szczególnie Egipt, Tebaidę, a zwłaszcza Aleksandrię. Za ces. Decjusza (249-251) krwawe prześladowania rozpoczęły się, wg świadectwa Dionizego Wielkiego, rok przed wydaniem edyktu prześladowczego.

Wg obliczeń bollandystów miało wówczas zginąć ok. 16 000 chrześcijan. Prześladowania trwały również za ces. Waleriana (253-260) i w „erze męczenników" za ces. Dioklecjana (284-305), które miały pochłaniać w A. dziennie ok. 100 ofiar (EuzebHist VIII, 9, 3) oraz ostatnie, zaświadczone przez Euzebiusza z Cezarei, za ces. Maksymina Dazy (307-313).

Wielkie straty poniósł Kościół również wskutek herezji, na które w tej części A. był on szczególnie podatny. Już w poł. II w. pojawił się—> gnostycyzm, na pocz. IV w. schizma mele-cjańska, a nast.—> arianizm. Na przełomie IV i V w. rozpoczęły się spory —> orygenesowskie, a w V w. przyjął się powszechnie-> monofizytyzm; wreszcie w VII w. znalazł silne poparcie ze strony patriarchy Cyrusa—s-monoteletyzm. W przededniu podboju arab. (639) Egipt zamieszkiwało ok. 36 min monofizytów, a tylko 250 000 katolików (melchici).

Ogromna żywotność Kościoła w tej części A. wyraziła się w powołaniu do życia już w II w. sławnej szkoły egzeget. w Aleksandrii, a nadto w uformowaniu własnej —aleksandryjskiej liturgii. Tu zrodziło się życie pustelnicze i zak., które przyjęło się nast. w całym Kościele. W poł. III w. powstały tu pierwsze organizacje świeckie w Kościele — prototypy bractw kośc. (parabolani, philipones, spoudaei).

Zgodnie z zarządzeniem Soboru Nic. (325) Kościół aleks. miał ustalać dla całego Kościoła chronologię świąt wielkanocnych. Ta część Kościoła afryk. dała również chrześcijaństwu wielkich pisarzy i ojców Kościoła: Klemensa Aleks., Orygenesa, Dionizego Wielkiego, Atanazego Wielkiego, Cyryla Aleks, i Jana Jałmużnika.

3. Afryka Pn.-Zach. (diecezja państw.) — Początki chrześcijaństwa są mało znane. Wprawdzie w wypowiedziach swoich papieże Innocenty I (416) i Grzegorz Wielki (ok. 600) przypisywali je św. Piotrowi i jego uczniom, ale przeczy temu świadectwo Tertuliana, który wyliczając w końcu II w. Kościoły zał. przez apostołów, nie wymienił św. Piotra (De praescrip. 32, 2). Pierwsze autentyczne świadectwo o istnieniu chrześcijaństwa w tej części A. pochodzi z 180 (Acta Mm. Seil.); przeniknęło ono z Rzymu zapewne wcześniej, ponieważ pod koniec II w. było już bardzo rozpowszechnione (Tertulian, Ad Scap. 2, 5), dotarło na wieś oraz do sąsiednich prowincji Mauretanii i Numidii.

W tym czasie istniała tu stała hierarchia kośc, przy czym ośrodek kośc. stanowiła Kartagina. Bpi tego miasta posiadali specjalne uprawnienia w stosunku do całej hierarchii zach.afryk., co dało początek prawom prymacjalnym Kartaginy.

Organizacja kośc diecezji, a później i metropolii, rozwinęła się bardzo dynamicznie. Już 220 było tu ok. 100 bpstw, przy czym liczba ich stale wzrastała.

Prawie każde miasto miało własnego bpa. Dopiero synod kartagiński z 387 zakazał tworzenia nowych bpstw w małych miasteczkach. W poł. III w. były już 3 prowincje kośc. i ok. 200 bpstw, a na pocz. V w. 300-350 bpstw. Notitia provinciaruin et civitatum Africae z 484 wymienia 7 prowincji kościelnych (A. Prokonsularna, Numidia, Byzacena, Mauretania Cezaryjska, Mauretania Sitiensis, Mauretania Tyngitana i Trypolitania) oraz łącznie 466 bpstw. Liczba tych ostatnich w VI w. wzrosła do ok. 700.

Specjalną rolę w dziejach Kościoła w A. Zach. odegrały liczne synody kościelne. Pierwszy odbył się w Kartaginie 220 za bpa Agrypina i zgromadził 70 bpów. Za rządów św. Cypriana odbyło się co najmniej 7 synodów; główną ich tematykę stanowiły problemy apostatów, powtórny chrzest heretyków i chrzest dzieci.

Z chwilą uzyskania przez Kościół swobody apostołowania, oraz rozłamu na tle —> donatyzmu, na synodach tych odbywanych najczęściej w Kartaginie pod przewodnictwem prymasa A., radzono nad wszystkimi sprawami życia kośc. (organizacja Kościoła, kult i dyscyplina kośc, poganizm, donatyzm, -> pelagianizm, itp.). W 312-427 odbyło się 56 synodów, z czego 19 generalnych dla całej A. Zach. i 20 dla poszczególnych prowincji kościelnych.

Tak znaczny rozwój Kościoła dokonywał się mimo trwających od końca II w. prześladowań. Pierwsze z nich miało miejsce w 180 (męczennicy scylitańscy). Bardziej krwawe i długotrwałe prześladowanie przypada na lata 197-203 za ces. Septy-miusza Sewera; pochłonęło ono bardzo wiele ofiar, m. in. zginęły wówczas św. Felicyta i św. Perpetua (203). Wznowione 211-212 we wszystkich prowincjach afryk. przez prokonsula Scapulę Tertulia, odwołane przez ces. Karakallę. Krwawe prześladowanie dotknęło Kościół ponownie za ces. Decjusza (249-251).

Zdziesiątkowanie chrześcijan afryk., liczne wyroki śmierci i częstsze apostazje doprowadziły do groźnej schizmy No-wacjana. Nie mniejsze straty wyrządziły dalsze prześladowania za ces. Waleriana (253-260), kiedy to zginął m. in. św. Cyprian, a wielu chrześcijan zostało skazanych na przymusowe roboty w kopalniach (—> ad metalla). Ostatnie prześladowanie za czasów Dioklecjana (284-305), pochłonęło „tłumy Męczenników [...] przede wszystkim w Afryce Zach. wśród narodu Maurów, w Tebaidzie i w Egipcie" (EuzebHist. VIII, 6, 10).

Wielkie szkody przyniosły Kościołowi w A. Zach. herezje i schizmy. Wśród herezji należy wymienić -> monarchianizm Prakseasza (ok. 213), gnostycyzm Hermogenesa (pocz. III w.) i—> manicheizm. Religijność Kościoła afryk. wywodzi się wg niektórych uczonych (W.H.C. Frend) częściowo z syr. i palest, źródeł chrzęść, częściowo z lokalnej religii sem., które nadają jej oblicze rygorystyczne i purytańskie.

Cechą charakterystyczną tej religijności jest jej nacjonalistyczne nastawienie odrzucające rzym. cywilizację. Szczególnie popularna była w Kościele afryk. problematyka mor., a zwłaszcza problem świętości Kościoła. Tu przyjął się rygorystyczny—> montanizm; jego głównym zwolennikiem stał się Tertulian, który na pocz. III w. napisał tu swe główne dzieło o tematyce moralnej. W A. Zach., podobnie jak w Rzymie w okresie prześladowań za czasów Decjusza i Dioklecjana, zajęto się zagadnieniem powtórnego przyjęcia do Kościoła „upadłych" (lapsi) w czasie prześladowań.

Tutaj też Cyprian i 70 innych bpów uznało chrzest udzielany przez heretyków za nieważny, nakazując chrzest powtórny. Tu wreszcie na pocz. IV w. na tle wyczekiwania paruzji i idealnego obrazu Kościoła, wolnego od wszelkich powiązań polit., powstał rygorystyczno-entuzjastyczny ruch, nawiązujący do chrześcijaństwa czasów apost. („zachować siebie samego nieskalanym od tego świata") zwany donatyzmem.

Na pocz. V w. znalazł również podatny grunt pelagianizm. Wielkie znaczenie dla życia kośc. miał synod kartagiński 397, który zaprowadził obowiązkowy post eucharyst., przyjęty później w Kościele zach.. a poprzez synod —> trulański (691) także w Kościele wschodnim.

Żywiołowy rozwój chrześcijaństwa w tej części A. miał nadto inne dodatnie strony. Właśnie w A. Zach. łacina stała się językiem kośc i tu powstała najstarsza literatura chrzęść, w tym języku oraz jedno z pierwszych tłumaczeń Pisma św. na język łaciński.

Tu także wykształciła się najstarsza forma liturgii w języku łac, przekazana przez Tertuliana, św. Cypriana i św. Augustyna, której formy i słownictwo przejęła prawie w całości liturgia rzymska. Tu wreszcie działało wielu wybitnych pisarzy i ojców Kościoła zach., m.in. Tertulian, Cyprian, Laktancjusz, Optat z Milewy, Augustyn i nieco później Fulgencjusz z Ruspe.

Dynamiczny rozwój chrześcijaństwa w A. Zach. zahamował gwałtownie najazd-> Wandalów, którzy pod wodzą króla Gen-zeryka opanowali 439 całą A. Zach. razem z Kartaginą. Nastąpiła nowa i ostatnia era prześladowań. Arianizm, którego wyznawcami byli Wandalowie, narzucały czynniki rządzące przemocą. Przejmowano liczne świątynie kat. dla kultu ariańskiego, konfiskowano dobra kośc, usunięto wielu bpów, utrudniano obsadzanie stolic biskupich, a zwłaszcza stolicy prymasów A. w Kartaginie. Sytuacja ta w znacznej mierze przyczyniła się do rozwoju piśmiennictwa apologetycznego (Wigiliusz z Tapsus, Fulgencjusz).

Kres panowaniu ariańskich Wandalów położyły wojska ces. Justyniana Wielkiego (15 IX 533 — zdobycie Kartaginy). Powrót A. Zach. do Cesarstwa spowodował poważne ożywienie życia kościelnego. Świątynie i posiadłości wróciły do Kościoła; 1 VIII 535 cesarz przywrócił Kartaginie przywileje kościelne. Zakwitło z powrotem życie synodalne; Kościół afryk. wziął czynny udział w sporach o prawowierność Orygenesa, Ibasa z Edessy i Teodoreta z Cyru (—>Trzy Rozdziały), będącą przedmiotem obrad II Soboru Powsz. w Konstantynopolu (553).

Rozwinął akcję mis. w Byzacenie i Mauretanii, nawiązał ścisły kontakt ze Stolicą Apost. za pontyfikatu Grzegorza Wielkiego, na którego polecenie odbył się 594 synod gen. dla A. W 646 synod kartagiński potępił monoteletyzm, a na wezwanie pap. Marcina I wielu bpów z A. wzięło udział w synodzie rzym. (649), na którym ponownie potępiono monoteletyzm.

4. Pod panowaniem Arabów — Tak pomyślnie rozwijające się chrześcijaństwo w A. Pn.-Zach. i w Egipcie zniszczyły prawie doszczętnie podboje Arabów. 29 IX 642 została zdobyta Aleksandria, nast. Pentapolis, 643 Trypolitania, 647 część A. Prokonsularnej. Podbój A. został wznowiony ok. 683. W 695 zdobyta została Kartagina (698 na stałe) i cała A. Prokonsularna. W pierwszych latach VIII w. Arabowie dotarli do Atlantyku. Silniejszy opór napotkali dopiero w Sebta (Ceuta) nad Cieśniną Gibraltarską, które zdobyli 711. Cała chrześcijańska A. (bez Etiopii) znalazła się pod panowaniem Arabów.

Długotrwałe spory i rozłamy rel. zastały chrześcijaństwo nie przygotowane do nowej sytuacji. Monofizycka ludność Egiptu widziała w Arabach wybawców. Wprawdzie znaczna część mnichów, kleru i świeckich uciekła przed Arabami do A. Prokonsularnej, a po jej zdobyciu wielu szukało schronienia w Galii i we Włoszech, większość jednak pozostała na miejscu. Nowi władcy zagwarantowali początkowo monofizytom w Egipcie status prawny. Niebawem jednak chrześcijaństwo spotykać zaczęły coraz większe ograniczenia, przy jednoczesnym uprzywilejowaniu islamu.

Przejście na islam wynagradzano zwolnieniem od podatków lub wolnością osobistą, świątynie zaczęto zamieniać na meczety, w pewnych wypadkach nie zezwalano na obsadzenie stolic biskupich (melchicki tron patriarszy w Aleksandrii wakował 652-680). Przechodzenia z islamu na chrześcijaństwo surowo zabroniono. W takich okolicznościach, zwłaszcza w latach 725-832, dochodziło do masowych konwersji na islam; osłabiły one ogromnie chrześcijaństwo i rozpoczęły faktyczną agonię Kościoła na terytoriach zajętych przez Arabów.

Wprawdzie jeszcze w VIII w. melchicki patriarchat aleks. łącznie z Rzymem, Antiochią i Jerozolimą zwalczał obrazoburstwo, ale w IX w. jego udział w sporach focjańskich był już znikomy. Zresztą od IX w. wpływy gr. na tym terenie zanikają, a w piśmiennictwie kośc. patriarcha Eutychiusz z Aleksandrii (933--940) jako jeden z pierwszych pisał w języku arabskim.

W A. Zach. apostazje były mniej powsz., ale chrześcijaństwo ponosiło straty liczebne przez ucieczkę wiernych do Europy (717). Masowe nawrócenia na islam wystąpiły jedynie wśród Berberów. Liczba bpstw zmniejszyła się gwałtownie. Jeszcze w X w. istniały 4 prowincje kośc. i ok. 40 diec., ale 1053 list pap. Leona IX wymienia tylko 5 diec, a 1076 list pap. Grzegorza VII — 3. W XII w. były tu jeszcze nieliczne grupy chrześcijan. Po raz ostatni abpstwo Kartaginy figuruje w Liber censuum z 1192.

 

H. Leclercq, L'A. chrétienne I-II, P 1904; A. Audollent, DHGE I 705-861; J. Faivre, DHGE II 289-569; J. Ferron, DHGE XI 1178-1187; P. J. Monceaux, Histoire littéraire de l'A. chrétienne I-VII, P 1901-23; J. Mesnage, L'A. chrétienne, P 1912; A. Heckel, Die Kirche von Aegypten bis zur Zeit des Nicänums, Str 1918; G. Bardy, L'A. chrétienne, P 1930; W. Roetzer, Des hl. Augustinus Schriften als liturgiegeschichtliche Quelle, Mn 1930; C. Cochelli, A. Christiana — A. Romana, R 1936; L. Antonini, Le chiese cristiane neìl' Egitto dal IV al IX sec, Aeg 29 (1940) 129208; E. Dekkers. Tertulianus en de geschiedenis der Liturgie, Bru 1947; S. Cbauleur, Les coptes, K 1949; I.P. Brisson. Gloire et misère de l'A. chrétienne, P 1949; E.R. Hardy, Christian Egypt, NY 1952; W.H.C. Frend, Der Donatismus und die afrikanische Kirche, Wissenschaftliche Zeitschrift der MartinLuterUniversität Halle Wittenberg (1961) 1362; BdM II 728729, 861862; K. Gamber, Ordo missae africanae. Der nordafrikanische Messritus zur Zeit des heiligen Augustinus, RQAKG 64 (1969) 139-153.

 

B. MISJE W AFRYCE — podzielić można na dwa okresy; do końca XVIII w. istniały sporadyczne próby podejmowane przez różne osoby i zakony, w XIX i XX w. misjonowano A. w sposób zorganizowany.
I. Wiek XIII-XVIII — Próbę ponownego zaszczepienia katolicyzmu w A. arabskiej podjął Franciszek z Asyżu. Wysłani przez niego do Maroka 1220 zakonnicy ponieśli śmierć, ale 1234 zdołano założyć bpstwo w Marrakesz; skasowano je wprawdzie 1566, ale misja franciszkańska, raz po raz zawieszana, ciągle odnawiana, utrzymała się po dzień dzisiejszy.

Ok. 1300 w Tunezji działał głośny tercjarz franciszkański R. —Luli, ale bez wyników. Obok franciszkanów pracowali w Mag-hrebie dominikanie, a zwłaszcza mercedariusze i trynitarze, później również misjonarze św. Wincentego à Paulo, lecz praca ich ograniczała się do duchowej opieki nad kupcami eur. i wykupu niewolników.

W Egipcie część koptów przyjąwszy zwyczaje muzułm., dochowywała wierności religii chrześcijańskiej. Na tym terenie franciszkanie nigdy nie poniechali myśli mis. ; jednak przez kilka stuleci praca ich musiała ograniczać się do obsługi niewolników i kupców chrześcijańskich. Na Soborze Flor. pewna grupa koptów zjednoczyła się 1442 ze Stolicą Apost. i utworzyła zalążek dzisiejszego Kościoła koptyjskokatolickiego (Kościoły —*- wschodnie).

Nawracania koptów próbowali też jezuici (1582), a potem kapucyni osiedleni w Kairze (1630), zwł. —>• Agathangelus z Vendôme i Kasjan z Nantes. Z szeregu placówek mis. od Aleksandrii po Nubię otaczali misjonarze opieką katolików cudzoziemskich, próbowali bezskutecznie pozyskać koptów i nawracać muzułmanów. W 1675 utworzono w Egipcie prefekturę apost. (-> Aleksandria II).

Próby pojednania Etiopii z Rzymem datują się od pocz. XVI w. Pierwsi podjęli je 1555 jezuici (J. Nunez Barreto, A. de Oviedo, P. Paëz, A. Méndez). Po chwilowych powodzeniach za negusów Za-Dengel i Susonniosa w Etiopii wprowadzono zakaz wyznawania religii kat., a misjonarzy usunięto. Wysłani przez Kongregację Rozkrzewiania Wiary Agathangelus z Vendôme i Kasjan z Nantes zostali pochwyceni i umęczeni. Dalsze próby przedostania się do Etiopii podejmowane przez franciszkanów również kończyły się odwrotem lub śmiercią męczeńską misjonarzy.

Ewangelizacja Czarnej A. rozpoczęła się w końcu XV w. Ówczesne misje niewiele wykraczały poza pas nadbrzeży, ograniczając się do skrawków lądu objętego kolonizacją eur., a więc na wybrzeżu zach. do Zielonego Przylądka, niektórych terenów Zatoki Gwinejskiej, rejonów dolnego Konga, Przylądka Dobrej Nadziei, na wsch. zaś do Mozambiku i Madagaskaru.

W okolicach Zielonego Przylądka i w Gwinei pracowali z miernymi wynikami jezuici, potem karmelici i kapucyni. Większe rezultaty osiągnęli misjonarze w rejonie dolnego Konga. Od 1491 powstawały tu gminy chrzęść, tu także ochrzczono władcę murzyńskiego wraz z żoną i synem. Syn króla, Nwemba Nzinga, który na chrzcie otrzymał imię Alfons, uśmierzył później reakcję pogańską (dlatego nazwano go „czarnym Konstantynem"), a jego brat Henryk otrzymał 1518 sakrę biskupią (jako tytularny bp Utica). Misja była zależna od bpa Sao Tomé (na Wyspie Św. Tomasza). Po śmierci króla Alfonsa misja upadła.

Na pd. od dolnego Konga, w Angoli, zjawił się 1536 misjonarz z Konga, potem przybyli misjonarze z Wyspy Św. Tomasza, ale żadnych wyników nie osiągnęli. W 1547 przybyli jezuici i próbowali rozwinąć misję w Kongu i Angoli, ale już 1555 wycofali się z Konga, a w Angoli działali z przerwami. W 1590 misja nad dolnym Kongiem liczyła 20 000 wiernych i pap. Klemens VIII 1596 wydzielił ją spod władzy bpa Säo Tomé, tworząc osobne bpstwo Santa Cruz do Reino de Angola z siedzibą w Säo Salvador da Bahia, a kiedy na wybrzeżu powstało kat. miasto Säo Paulo de Loanda, stało się 1609 stolicą bpa.

Diecezja ta do 1940 nazywała- się Angola i Kongo. Prócz bpa bylo w diec. kilku kapłanów świeckich, ale praca mis. nie była właściwie prowadzona. W 1635 przybyli tu wł. kapucyni; mając liczniejszy personel, rozszerzyli działalność mis. w głąb kraju. Im to powierzono prefekturę apost. utworzoną 1640 w Angoli. I ta misja wkrótce upadła (1670).

W 1498 Portugalczycy dobili do brzegów Mozambiku. Ich bazą stała się wysepka Mozambik. Sprowadzeni z Portugalii kapelani zajmowali się duszpasterstwem wśród kolonistów i ich niewolników. Z chwilą dotarcia do Indii znaczenie Mozambiku zmalało. Stał się on jedynie miejscem postoju dla okrętów płynących do Indii.

Tu też misjonarze głosili naukę i udzielali sakramentów, np. św. Franciszek Ksawery ze swoimi towarzyszami korzystając z postoju 1541 w Mozambiku i Melinde. W 1559 jezuici w Goa, zachęceni wieściami o gotowości przyjęcia chrześcijaństwa przez jednego z królów murzyńskich, wysłali ojców Gonçalo da Silveira i Andresa Fernándeza oraz jednego z braci zak., którzy wylądowali w Mozambiku 1560.

Fernández ochrzcił w kraju Tonga (Inhambane) króla Gambę i prawie wszystkich mieszkańców stolicy, a Silveira — potężnego władcę-monomo-tapę (nad górną Zambezi, w dzisiejszej Zambii). Jednak reakcja wyznawców silnego w tych okolicach islamu zlikwidowała zaczątki chrystianizacji; 1561 Silveira zginął, a Fernández wrócił do Goa. W 1577 próby podjęli dominikanie, 1607 ponownie jezuici, nieco później przybyli augustianie.

W tym czasie było w Mozambiku ok. 110 kapłanów — zak. i świeckich. W 1612 Mozambik wyłączono z archidiec. Goa i utworzono samodzielny okręg kościelny. W 1678 monomotapa Kaprassine zamordował posła portug., co stało się powodem karnej wyprawy Portugalczyków pod wodzą dominikanina o. Luisa. Po chwilowych niepowodzeniach Kaprassine zwyciężył i położył kres chrześcijaństwu w swoim państwie.

Na północy, w Mombasie, twierdzy islamu, pracowali augustianie. W 1630 nawrócili tamtejszego władcę Jusufa ben Hassa-ni, który przyjął imię Hieronima. Nawrócenie okazało się jednak nietrwałe, bowiem Hieronim kazał wymordować wszystkich Portugalczyków i chrześcijan. Wprawdzie 1631 Portugalczycy ponownie opanowali Mombasę, ale chrześcijaństwo zanikło już tam niemal całkowicie. W 1729 Mombasa została trwale opanowana przez muzułmanów.

W XVI i XVII w. próbowano szerzyć chrześcijaństwo również na Madagaskarze. Działali tu bez trwałych skutków dominikanie, jezuici, karmelici, a od 1648 misjonarze św. Wincentego à Paulo. Wobec powtarzających się wypadków mordowania misjonarzy, misja została 1674 odwołana, a działalność mis. na tym terenie podjęto 1800.
Misje tego okresu okazały się nietrwałe.

Złożyło się na to wiele przyczyn, przede wszystkim błędna metoda mis. polegająca na masowym udzielaniu chrztu bez należytego przygotowania (instytucji katechumenatu nie znano), a z czynników zewnętrznych: powiązanie misji z polityką, brak większego zainteresowania A. ze strony Portugalczyków od czasu ich dotarcia do Indii, przeszkody stawiane Kongregacji Rozkrzewia-nia Wiary przez Portugalię (—> patronat), zabójczy klimat, handel niewolnikami, antykościelna polityka S.J. Pombala, rewolucja franc, i wojny napoleońskie oraz sekularyzacja. Wszystko to utrudniało rekrutację duchowieństwa i przerwało dopływ nowych misjonarzy, wskutek czego dawne gminy rozpadały się.

2. Wiek XIX-XX - Odrodzenie misji nastąpiło w XIX w. z chwilą większego zainteresowania się Czarnym Lądem na skutek odkryć podróżników i badaczy, zwłaszcza D. Livingsto-ne'a i H.M. Stanleya. Asymilacja kulturalna zbliżyła Murzynów do chrześcijaństwa. W Europie budził się ruch mis.; dużą rolę odegrała krucjata przeciw niewolnictwu głoszona przez kard. Ch.M.A. Lavigerie.

Do odrodzenia i rozwoju misji przyczyniły się obok dłuższego okresu pokoju i wzrostu dobrobytu w Europie nade wszystko odrodzenie życia rel. w całym Kościele, przywrócenie zak. jezuitów (1814), powstanie wielu stowarzyszeń kośc. popierających finansowo misje kat., zastosowanie nowych metod mis. oraz powstanie nowych zak. misyjnych. Dla A. najwięcej zasłużyło się Zgromadzenie Ducha Świętego, Misjonarze Najśw.

Serca Jezusowego z Werony, Lyońskie Seminarium Misji Afryk. (-> misyjne instytuty) oraz ojcowie —> biali.
Praca misjonarzy w A. była w tym okresie niezwykle trudna. Prymitywne warunki bytowe, zabójczy klimat, niedostateczne zaopatrzenie w lekarstwa dziesiątkowały misjonarzy. W 1843--1910 zmarło 600 misjonarzy Ducha Świętego i 183 misjonarzy lyońskich. Trudności pogłębiała często wrogość władz kolonialnych, zazdrość miejscowych czarowników.

W 1841 pap. Grzegorz XVI erygował wikariat apost. dla obu Gwinei, jako macierzysty dla całej A. Zach. od Senegalu po rzekę Oranje (Orange) i powierzył go misjonarzom Ducha Świętego. W 1846 powstał wikariat apostolski A. Środk., macierzysty dla misji w Sudanie i krajów sąsiednich. Dla misji w A. Wsch. od 1862 punktem wyjścia stał się Zanzibar, a zał. przez misjonarzy Ducha Świętego osiedle nowo ochrzczonych Bagamoyo (Morogoro) było oparciem dla misji w Tanganice.

Ojcowie biali mimo ciężkich strat kierowali się od 1868 z Algierii przez Saharę ku Mauretanii, Mali, Górnej Wolcie i Ni-gerowi. Od 1878 ojcowie biali i jezuici rozpoczęli ewangelizację A. Pd.-Wsch. Z czasem te główne okręgi uległy podziałowi, a nowe misje przejmowały coraz to nowe zgromadzenia.

Konferencja berlińska 1885, sankcjonując podział polityczny A. pomiędzy mocarstwa kolonialne, powzięła równocześnie postanowienie, na mocy którego misje chrzęść, tak kat., jak i protest., otrzymały zupełną swobodę działania bez względu na narodowość.

Postanowienie było wynikiem ogólnego przeświadczenia władz, że misje są pomocne w kolonizacji tych terenów. Rozpoczął się wtedy okres rozkwitu misji afrykańskich. Stacje mis. zakładano w okolicach najbardziej odległych, w których nie pojawił się dotąd biały człowiek. W ten sposób misjonarze przyczynili się do zbadania nie znanych obszarów A.

Mimo zagwarantowania wolności akcjom mis. najczęściej w poszczególnych koloniach pracowali misjonarze tej samej narodowości, co przedstawiciele władzy kolonialnej.

Bardziej liberalni byli pod tym względem Anglicy i Francuzi, Niemcy natomiast uniemożliwiali działalność misjonarzom innych narodowości. Podobną metodę stosowali Włosi po zajęciu Etiopii. Dla misji praktyka ta okazała się nieszczęśliwa, np. w I wojnie świat, na skutek internowania niem. misjonarzy, cały ich teren mis. został pozbawiony misjonarzy.

Naczelnym, choć nie jedynym, organem kierowniczym w pracy mis. stała się Kongregacja Rozkrzewiania Wiary. Kraje, w których wśród chrześcijan przeważają obrządki wsch. (Egipt, pn. Etiopia) podlegają Kongregacji Kościołów Wschodnich.

Diecezje w pn. Algierii i Tunezji, gdzie przeważali wśród katolików Francuzi, oraz niektóre posiadłości hiszp. zależały od Kongregacji Konsystorialnej, a posiadłości portug. od Kongregacji do Spraw Nadzwyczajnych Kościoła. Znamienne, że władze kolonialne, zwł. franc, i bryt., utrudniały działalność misji kat., popierając z powodów polit, islam.

Pełny rozkwit misji nastąpił w XX w., głównie w okresie międzywojennym. Obok wymienionych już względów wpłynęła na to świadomość odpowiedzialności za dzieło mis. ze strony Stolicy Apost. i skuteczne mobilizowanie do tej akcji katolików, zaangażowanie się w akcję mis. niemal wszystkich zak. i zgrom., powstanie wielu afryk. zakonów laickich (żeńskich i męskich).

Odkąd główną odpowiedzialność za misje przejęły zakony, kapłanom towarzyszyli bracia zak., którzy przejmowali troskę o byt materialny misji i cywilizacyjny postęp miejscowej ludności. Obok braci ze zgrom, własnych misjonarze angażowali coraz więcej braci ze zgrom, laickich, zagr. i afrykańskich. Osobnym rozdziałem jest udział zakonnic w pracy mis., dawniej sporadyczny, od XIX w. stały i liczny.

Obecność kobiety (na razie tylko zakonnicy) stała się jednym z czynników decydujących o powodzeniu nowoczesnych misji w A. Pionierką w tym względzie była A.M. -> Javouhey, założycielka sióstr św. Józefa z Cluny, która 1819 wysłała do Senegalu 7 pierwszych sióstr. Ojcom białym towarzyszą od samego początku siostry białe, misjonarzom z Werony — misjonarki Czarnego Lądu (kombonianki).

Z czasem zaczęło przybywać do A. więcej zgrom, żeńskich niż męskich. W 1910 powstało pierwsze afryk. zgromadzenie Córek Maryi (Banabikira) w Ugandzie, które dało początek innym zgromadzeniom. W 1940 pracowało w A. 31 laickich zgrom, braci, w tym 17 afryk., oraz 204 zgrom, sióstr, w tym 35 afryk.; 1925 było 988 czarnych sióstr, 1933 -1982, 1948 - 4202.

W XX w. zapoczątkowano również wychowywanie kleru tubylczego (pierwszego kapłana Murzyna wyświęcono jednak już 1864 w Dakarze). W 1922 na terenach podległych Kongregacji Rozkrzewiania Wiary było 94 czarnych kapłanów, 1939—333, 1949 — 1096; pierwszych dwu bpów murzyńskich konsekrował 1939 pap. Pius XII. Byli nimi: Józef Kiwanuka z Ugandy i Ignacy Ramarasondratana z Madagaskaru.

Obok bezpośredniej pracy apost. (zaprowadzenie katechumenatu) głównym środkiem oddziaływania była akcja charytatywna i oświatowa. W 1910 tylko 5% afryk. dzieci chodziło do szkoły, z czego 90% do szkół mis. (kat. i protest.), w 1939 — 10-12% ogółu dzieci, z czego w szkołach mis. uczyło się 80%.

Obszarem działalności mis. Kościoła stała się głównie A. Czarna. W A. Północnej katolicy byli w przeważającej liczbie napływowi (w Algierii na 1,1 min katolików było 920 000 Francuzów; w Libii, gdzie liczono 110 000 katolików za czasów wł., po repatriacji ludności wł. pozostało w wikariacie apost. Ben-ghasi 935, a w Derna tylko 36 katolików). Nieeuropejscy katolicy są pochodzenia berberyjskiego; wśród Arabów nie było niemal żadnych nawróceń.

Najbardziej katolicka jest A. Środk., zwłaszcza dawne posiadłości belg. oraz Angola, Gabon, Lesotho, Tanzania, Uganda i Togo.
Misjonarze od początku swej działalności angażowali do współpracy także ludzi świeckich. Byli nimi tubylcy zatrudniani w charakterze katechistów i pomocników mis. różnego stopnia. Znaleźli się jednak i prekursorzy zagr. „pomocników świeckich". F.M. Libermann wysłał 1842 pierwszych 3 katolików świeckich do Senegalu. W całym świecie zasłynął protestant dr A. -> Schweitzer, rozwijając 1913-55 niezwykle owocną działalność z ośrodka w Lambaréné w Gabonie.

Były to jednak aż do II wojny świat, wypadki odosobnione.
Dla usprawnienia i skoordynowania akcji mis. Stolica Apost. zaczęła ustanawiać delegatury apost.: 1922 w Pretorii dla A. Pd., 1930 w Léopoldville dla posiadłości belg., 1930 w Mombasie dla A. Bryt., 1948 w Dakarze dla A. Francuskiej.

 

L. Béthunc, Les missions catholiques d'A., P 1889; J. Mesuage, Le christianisme en A. I-III, Alger 1915; L. Kilgcr, Die ersten zwei Jahrhunderle ostafrikanischer Mission, Mr 1917; tenże, Die Missionen im Kongorelch 1612--1670, Mr 1930; Rap

Podobne prace

Do góry