Ocena brak

A i fi (alfa i omega)

Autor /Leslaw Dodano /16.05.2012

Pierwsza i ostatnia  litera  alfabetu greckiego.

1. W Piśmi e św. NT - W Ap Bóg (1,8; 21,6) i Jezus (22, 13) są nazwani A i fi z dopowiedzeniami: Początek i Ko­niec (1,8; 21,6; 22, 13), Pierwszy i Ostatni (22, 13). Określe­nie to wyraża myśl, że świat pochodzi od Boga i od Chrystusa (jako od Słowa) i do nich zmierza, jako do swego kresu i celu.

Jak A i fi ujmują cały alfabet w log. całość, tak Bóg i Jezus są zasadą całości stworzenia, jego trwania i sensu. Na zastoso­wanie symboliki liter w Ap wpływ miała zapewne literatura hellenist. i apokaliptyka judaizmu. E.B.  Allo  wskazał na prawdopodobny wpływ magicznych formuł pogańskich, rozpowszechnionych szeroko zwłaszcza w Efezie. Decydującą jednak rolę wywarły te teksty ST, które nazywają Boga Pierwszym i Ostat­nim (Iz 41, 4; 43, 10; 44, 6).

Wykluczyć należy wpływ Talmudu, ponieważ symbolika pierwszej i ostatniej litery alfabetu hebr. (alew i taw) pojawiła się dopiero w III  i  IV w. Symbolika A i fi, przejęta przez literaturę patrystyczną, przetrwała do końca średniowiecza (Dante, Boska komedia, Raj XXVI 17).

 

G. Kittel, TW NT  I 1-3;  F. Dornseiff, Das Alphabet in Mystik und Magie. L  19252,  17-18, 122-123;  E.B.  Allo,  Saint  Jean. L'Apocalypse. P  19333 ; A. Skrinjar, Ego  sum  a  et CO, VD  17 (1937) 10-20;  E. Lohmeyer,  RAC I  1-4; W.J.P. Boyd,  / am Alpha and Omega,  Rev.  1, 8; 21, 6; 22, 13,  StEv 2(1964) 526-531. Felicjan Kloniecki

2. W sztuce — W  IV w. A i fi pojawiły się w sztuce chrzęść, jako pierwszy symbol Chrystusa; w łączności ze znakiem krzy­ża lub monogramem Chrystusa oznacza jego bóstwo, posłan­nictwo, mądrość i nieomylność oraz Boga-Człowieka, zamyka­jącego w sobie czas i byt, których on jest początkiem i końcem.

A i fi (włączone w inskrypcje) występowały najczęściej na epitafiach (Afryka  II-IV  w.), w zdobnictwie przedmiotów użyt­kowych (cegła, dachówka, amfory, wazy itp. — w Italii i Hisz­panii) oraz w numizmatyce (krzyż ujęty w litery A i fi na re­wersie); pojawiły się również na pieczęciach bulli pap. (np. bul­la Hadriana II);

w rzeźbie A i fi występowały najczęściej na wczesnochrześc. sarkofagach, stelach koptyjskich oraz rzym. kamieniach nagrobnych (sarkofag z Tabarka w Afryce Pn. ma w kartuszu napis „Cresconia innocens  in  pace Afi"); także na dzwonach, sygnaturkach, kamiennych obramowaniach okien­
nych, na drzwiach brązowych (np. w bazylice św. Sabiny na Awentynie) oraz ozdobnych przedmiotach kultu (dyptychy z ko­ści słoniowej ze scenami o tematyce rel., krucyfiksy itp.); w mo­zaikach symbol A i fi pojawił się w V w. (baptysterium w Albenga; kościół S.  Apollinare in Classe  w Rawennie);

w katakumbowym malarstwie freskowym A i fi wystąpiły sporadycz­nie już w V w. (fresk z cmentarza św. Piotra w Rzymie), a powszechnie od VIII w.; znak ten spotyka się także w gliptyce wczesnochrześc. (krzyż z literami A i fi na kamieniu, Museo Bar­berini  w Rzymie). Symbolem A i fi zdobiono także księgi ilumi­nowane (Sakramentarz Gelazjański z VII w.) oraz oprawy ksią­żek (np. księgi z Brandenburga, XIII w.).

Od średniowiecza począwszy znak A i fl umieszczano na hostiach, świecach wielkanocnych (-> paschał) i obok począt­kowej litery kanonu mszalnego; wskazywał on na sakralny charakter przedmiotów.

W sztuce romańskiej i gotyckiej sym­bol A i fi występował rzadko, a w nast. wiekach zanikł zupeł­nie; w XIX  i  XX w. symbol A i fi wprowadzono ponownie do zdobnictwa kośc. (tabernakula, ołtarze, sprzęty i szaty liturg.), nieraz bez właściwego rozumienia jego znaczenia. Wska­zania liturg. z okresu Soboru  Wat.  II zalecają przywrócić sym­bolice A i fi właściwą rangę.

 

O. Wulf, Altchristliche und byzantinische Kunst, B  1914;  F. Cabrol, DACL I  1-25; O. Doering, M. Hartig, Christliche Symbole, Fr  1940; K. Żarnowiecki, Chrystus w symbolach chrześcijańskich, RBL 2 (1949) 258-268; A. Ferrua, ECat  I 843; A. Golębniak, O symbolu i znaku zdobiącym książkę, w: E. Dą­browski, Życie Jezusa Chrystusa w opisie Ewangelistów, Pz 1957*, 481-501; Ch.  Rietschel,  Sinnzeichen des Glaubens, B 1965; J.  Lieball, LCIk I 1.

Podobne prace

Do góry